Suyla Gelen Medeniyet - Murat SERİM

Suyla Gelen Medeniyet


28.06.2022 tarihinde yayınlanan makalenin 2. Bölümü 

Türk hamamlarında müşteriyi memnun etmek için karşılamadan yıkanmaya kadar bir gelenek oluşmuştur. ‘’Hamama gelen kişi öncelikle hamam meydanında karşılanmakta, kullanacağı oda gösterilmekte, terlik ve peştamalı oda içerisinde hazır bulundurulmaktadır. Odasında peştamalını bağlayıp, terliğini giydikten sonra hamam meydanına gelen müşteriyi, kendisine hizmet edecek keseci/masajcı iç kısma yönlendirmekte ve hamam yaygısını sererek, göbek taşındaki yerini hazırlamaktadır. Üzerine hamam yaygısı yayılan göbek taşında banyo öncesi en az 20 dakika uzanılıp, terlenmekte ve vücut, kese için hazırlanmaktadır. Daha sonra müşteri, görevli tarafından kurnaya alınarak, önce kese daha sonra da köpük banyosu yaptırılmakta ve masaj için tekrar göbek taşına yatırılmaktadır.’’(1)  

Türk hamam kültürü ve temizlik anlayışının yaşatılması amacıyla İstanbul Üniversitesi mülkiyetinde 2. Beyazıd Külliyesinin bir parçası olan (1507-1508) Türk Hamamı ile Beypazarı’ndaki 16. yüzyılda inşa edilen Rüstem Paşa Hamamı restore edilerek müze haline getirilip koruma altına alınmıştır. İstanbul 2. Beyazıd ‘’Türk hamam müzesi ile Osmanlı toplumunda suyun gündelik yaşamdaki yerinin ve öneminin ne olduğu, tarihsel süreçteki değişimin ve dönüşümün nasıl gerçekleştiğinin ziyaretçiye aktarılması hedeflenmektedir.’’(2) Beypazarı’ndaki ‘’Türk Hamam Müzesi Türk hamam ve temizlik kültürünü belgeleme, koruma ve geleceğe aktarma düşüncesiyle kurulmuştur.’’ (3) Bu iki Türk hamamı müzelerinde hamamın her bir bölümüne ait hamam eşyaları ve mimari eserleri ile birlikte ayrıca Beypazarı Türk hamam müzesinde kına(gelin) hamamı koleksiyonu, ayak(seyyar) berber koleksiyonu sergilenmektedir.    

Modern hayatın kalabalık şehirlerinde yoğun iş temposu insanı yalnızlaştırmakta ve daha gerilimli hale getirmektedir. Bu anlamda günümüz insanının istekleri de değişmiştir. Zamanının çoğunu işte geçiren insanlar büyükşehirlerin getirdiği sıkıcı ortamdan kurtulmak ve sağlıklı olmak için fiziksel ve mental açıdan rahatlayacağı, hoşça vakit geçireceği, sosyalleşeceği spa&welness merkezleri, fitness salonları, yüzme havuzları, yoga terapilerine vb. yönelmektedirler.

Anadolu’nun her bir şehrinde tarihi hamamlarla birlikte günümüz toplumunun farklı ihtiyaçlarının giderildiği merkezler ortaya çıkmıştır. Bunlar daha çok otellerin bünyesinde yer alan spa&wellness merkezlerdir. ‘’Wellness iyilik, iyi hissetme, esenlik gibi anlamlara gelmektedir.’’(4) ’Sanitas Per Aquam’ (SPA) yani ‘sudan gelen sağlık’, Romalılardan bugüne kadar uygulanan su terapilerine verilen isimdir. Su ile iyileşme, suyun kullanımından gelen sağlık, suyun sıcak, soğuk ve farklı biçimlerde (akıtma, damlama, duşlama, püskürtme) uygulanması ile kazanılan dinlenme ve ferahlama duygularının edinildiği bütünleyici terapi anlamında kullanılmaktadır.’’(5) Uzun iş yolculuklarında veya iş verimliliğini artırmak için şirketlerin çalışanlarına kişiye özel SPA paketi sunulmaktadır. Türk hamamları modernize edilerek teknolojik imkanlar da kullanılarak estetik ve güzellik amaçlı bakımlar, masajlar, su terapileri hizmetleri verilmektedir. Bunun yanında sıcak su havuzu, sauna(buhar odası), kar ve tuz odaları, vücut bakımları ile zinde kalmayı insanlara hizmet olarak sunan yerlerdir. Yeni trend haline gelen SPA daireleri, SPA villaları, SPA tatil köyleri, SPA termal vb. SPA emlakçılığına dönüşmüştür.(6) Bu şekilde sağlıklı yaşam turizmi oluşmuş ve bu yeni trendler turizmin gelişmesi,  çeşitlenmesi ve 12 aya yayılmasını sağlamıştır. Sağlık bakanlığının sağlık turizmi raporuna göre sağlık turizminde Türkiye’ye 2023 yılında yaklaşık 2 milyon kişinin gelmesi beklenmektedir.(7) 

Türk hamamları gerek mimari yapısı gerekse de oluşturduğu su kültürüyle birçok seyyahın, turistin, ressamın, yazar ve şairin ilgi duyduğu mekanlar olarak eserlerine yansımıştır. Bu anlamda ‘’Hamam, dilden edebiyata ve gündelik hayata kadar Osmanlı kültüründe ağırlıklı bir yer tutmaktadır. Divan Edebiyatı’nda “hammamiye” türünü doğuran, 19. yüzyılda Tosyalı Âşık Mustafa’nın yazdığı 150 kıtalık destana konu olan, ortaoyunu ve Hacivat-Karagöz’ün konusu olarak Türk tiyatrosuna giren hamam, kuşaklar boyunca taşınacak kültür öğelerimizin başında gelmektedir.’’ (8) Kendileri de devirlerinin birer hamam müdavimleri olarak hamamları, hamamların eşya ve kavramlarını şiirlerinde, yazılarında ilham kaynağı olarak kullanmışlardır. Hamamlarda sosyal olayların yorumlandığı dedikodular ve abartılı eğlenceler divan şairlerini cezbetmiştir.     

Hammamiyeler Osmanlı döneminin hamam kültürünü şiirsel üslupla tevriyeli, kinayeli ve mecazlı ifadelerle anlatmaktadır. Bu şiirlerde sevgilisinin hamama gelişi ve hamam sefasını tasvir edecek, sevgilisini hamamda görecek, ona methiyeler dizecek ve sevgiliye duyduğu özlemi bu şekilde dile getirecektir. Divan şairlerinden Hayreti hamamı kişileştirerek ağlatır:

‘’Bir semen simayı seyr itdüm hammamda

Aşık olmış ağlayup yaşlar döker hammam da’’(9) 

‘’Ten zevkini öne çıkaran edebe aykırı bu tür ifadelerle güzel baştan ayağa tasvir edilir. Mahbûbun hamama gelişinden itibaren camekâna alınması, naz ile soyunması, murassa‘ nalınlarını giyip çevresindeki âşıkların hayran bakışları arasında sıcaklığa girmesi ve yıkanması, yürüyüşünden oturuşuna kadar her hareketi şairin mısralarına yansır.’’(10) Bursali Nihali Cafer Çelebi hamam gazelinde bir güzelin tasviriyle şöyle başlar:
     ‘’Hammama girdi naz ile bir sim-ten güzel 
     Şu şöyle diyecek yiri yok cümleten güzel
     Soyındı çıkdı gönce gibi sebz camedan 
     Bir suseni futa ile o gül-pirehen güzel’’(11) ‘’Beşiktaş’ta yaptırılan bir hamamı anlatmakla Türk E

debiyatında ilk hamamnameyi yazmış olan Gazali Deli Birader’in (16.yy.) bu eseri(Kaplıca-name) ile Cafer Çelebi’nin (ö.1514) Hevesnamesi ve Vücudi’nin (16.yy.) Hayal-i Yar adlı mesnevilerindeki küçük birer bölümde o çağların hamam eğlenceleri anlatılmaktadır.’’(12) Tacizade Cafer Çelebi Hevesname eserindeki hammamiye şiirinde hamamın mimari güzelliğini dile getirir:
     ‘’Bu sahn içinde var bir turfe hammam
     Ki mislin görmemişdür çeşm-i eyyam’’(13)

Fuzuli, divanındaki hammamiyesinde seher vakti hamama gelen bir güzeli nezahet ile anlatır: 
     ‘’Kıldı ol serv seher naz ile hammama hıram 
     Şem-i ruhsarı ile oldu münevver hammam’’(14)    

Divan Edebiyatı şairlerinden Yahya Bey zengin fakir ayırt edilmeksizin hamamdaki kalabalığı mahşer benzetmesiyle anlatır:

     ‘’Hammam içini benzedürin cay-ı mahşere
     Kim olur anda şah gedanın beraberi’’(15)  

Lale Devrinin usta şairlerinden Nedim, hasta olan kişinin hamamı şifa yurduna benzetir:

     ‘’Aña bir haste âdem girse derdinden bulur sıhhat 
       Degül hammâm bu dârü'ş-şifâ-yı feydir gûyâ’’(16)

     ‘’Cinani Divanında da on dört beyitlik bir Hammamname yer alır:
     Hammama girdi naz ile ol serv-i hoş hıram
     Göz dikdi kaldı anı görüp halvet içre cam’’(17)

Enderunlu Fâzıl Zenân-nâme’sinde mizahî bir üslupla kadınlar hamamını ayrıntılı bir şekilde şu şekilde anlatmaktadır:

     ‘’Sırmalı bogçaları koltukda
     Ukde olmaz mı dil-i ‘âşıkda
     İki endâze boyu na‘lınlar
     O edâlar o güzel âyînler
     Çıkara şîve ile pîreheni 
     Vire hammâma ziyâlar bedeni
     Peştemâli o kadar ince kumaş 
     Ki ider gizlediği nesneyi fâş’’(18)

Hamamla ilgili deyim ve atasözleri Türkçemizin dil hazinesinde günümüze kadar söylenegelmiştir. ‘’Eski hamam eski tas, hamam gibi, han hamam sahibi olmak, karı malı hamam tokmağıdır, yedi kubbeli hamam kurmak(19), adamda yürek hamam kubbesi kadar, ak don kara don hamamda belli olur, berberin solumazı tellağın terlemezi, düğünde zurnaya hamamda kurnaya koşmak, düğüne gider zurnaya hamama gider kurnaya aşık olur, düğünde zurna beğenmez hamamda kurna beğenmez, güzelin uykudan kalkışı yavanın hamamdan gelişi güzel, hamama giren terler, hamamda kurnası düğünde sediri belli, hamamın namusunu kurtarmak, iki çıplak bir hamama yakışır, hamam suyu ile misafir ağırlanmaz, külhancının beyliği hamamcılık.’’(20)

Hamamla ilgili şu mani de günümüze kadar söylenegelip şarkılara söz olmuştur:
     ‘’Kahve Yemen’den gelir
     Bülbül çemenden gelir aman
     Ak topuk beyaz gerdan
     Her gün hamamdan gelir’’(21)


------------------------------------
KAYNAKLAR:
 (1)Özgen, Özlen. "kültürel miras kapsamında “Türk hamamı” üzerine bir inceleme." İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi 42.42   
 (2016).https://web.archive.org/web/20180424082427id_/http://iletisimdergisi.gazi.edu.tr/site/index.php/IKAD/article/viewFile/7/218.(ET:20.  
   05.2022)
 (2)https://turkishmuseums.com/museum/detail/12325-istanbul-ii-beyazid-turk-hamam-kulturu-muzesi/12325/1 (ET:29.05.2022)
 (3)https://turkhamammuzesi.com.tr/hakkimizda/#hikaye (ET:29.05.2022)
 (4)DEĞER, M. (2020). Rekreasyonda Yeni Trendler: Spa & Wellness. Rekreasyon ve Turizm Araştırmaları Dergisi, 7 (2), 308- 
    324. https://jrtr.org/index.php/jrtr/article/view/67 (ET:25.06.2022)
 (5)https://tr.wikipedia.org/wiki/Spa(ET:25.06.022)
 (6)Ayrıntılı bilgi için bkz. https://www.spafinder.com/
 (7)https://www.tursab.org.tr/dosya/12186/saglikturizmiraporu_12186_5485299.pdf(ET:25.06.2022)
 (8)ÜRÜK Zerrin Funda.’’ Medeniyetler içinde hamamın gelişimi ve kültürel olarak mekan analizleri’’ Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, Yıl: 4, Sayı: 28, Temmuz 2016, s.198.
(9) Bilkan, Ali Fuat, Osmanlı imparatorluk ideolojisi, İletişim yayınları, İstanbul,2021.
(10) Uzun, Mustafa İsmet-Albayrak Nurettin. "HAMAM", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/hamam#2-kultur-ve-edebiyat    
       (ET: 24.06.2022).
(11) Bilkan, Ali Fuat, Osmanlı imparatorluk ideolojisi, İletişim yayınları, İstanbul,2021.
(12) Pala, İskender.’’ https://www.academia.edu/16977481/%C4%B0skender_Pala_Ansiklopedik_Divan_Şiiri_Sözlüğü
(13) Bilkan, Ali Fuat, Osmanlı imparatorluk ideolojisi, İletişim yayınları, İstanbul,2021.
(14) Levend, Ağah Sırrı, Divan edebiyatı, Enderun yayınevi, 4. Basım, İstanbul, 1984, s.276.  
(15)Bilkan, Ali Fuat, Osmanlı imparatorluk ideolojisi, İletişim yayınları, İstanbul,2021.
(16)Kaplan, Yunus. "Türk hamam kültürünün divan şiirine yansımaları." Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 17.44 (2010):131-155.(ET:07.07.2022)
(17)Bilkan, Ali Fuat, Osmanlı imparatorluk ideolojisi, İletişim yayınları, İstanbul,2021.
(18)Gökçehan Aysel YILMAZ, Merve Esra ÖZGÜRBÜZ, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/915225,(ET: 07.07.2022)
(19)https://sozluk.gov.tr(ET:23.06.2022)
(20)http://www.purpura.com.tr/2014/01/18/hamam-ve-yikanma-ile-ilgili-deyim-ve-sozcukler.(ET:24.06.2022)
(21)https://tr.wikisource.org/wiki/Kahve_Yemen%27den_Gelir_(Çankrı)(ET:25.06.2022)
 

[email protected]

YAZIYI PAYLAŞ!

YAZARIN SON 5 YAZISI
09Ağs

Kartalkaya'da bir kampçı

03Ağs

Kayseri’de Kırk Hamamı

26Tem

Kayseri'de Gelin Hamamı

20Tem

Kayseri Hamam Geleneği

13Tem